Gần đây, trước hết đội bóng rổ nam Trung Quốc thua Nhật Bản tới 20 điểm ở ASIAD, lập khoảng cách thua lớn nhất trong lịch sử ASIAD.
Rồi bóng bàn Trung Quốc cũng thua. Đồng đội nam bóng bàn thua đội chủ nhà ASIAD là Nhật Bản với tỷ số 2-3.
Tiếp đó, đội bóng đá nam Trung Quốc lại thua Palestine 0-5. Thất bại thảm đến mức lập kỷ lục đã khiến mọi người không còn sức để châm biếm.
Với những thất bại này, thật ra từ sớm đã có người thực sự quan tâm thể thao Trung Quốc đưa ra đánh giá và lời tiên đoán. Về vấn đề bóng rổ nam, Diêu Minh trước đây đã nói: hệ thống đào tạo, tập luyện và thi đấu của bóng rổ phải được cải cách triệt để. Về bóng đá nam, gần đây Tôn Kế Hải vừa nhận xét: lối đá của họ thậm chí đi ngược những nguyên tắc cơ bản nhất.
Nhưng vẫn luôn như vậy. Người nêu vấn đề thì nhiều, người giải quyết vấn đề thì không có. Nói cách khác, năng lực nêu vấn đề luôn rất mạnh, còn năng lực giải quyết vấn đề luôn rất yếu.
Bóng bàn Trung Quốc vốn bất khả chiến bại, nay cũng bắt đầu có dấu hiệu sa sút. Phàn Chấn Đông rời sang giải Đức chính là một hình thu nhỏ. Có đánh giá nói rằng đây là mô hình tinh anh hóa theo thể chế toàn quốc, thứ đội bóng bàn Trung Quốc dựa vào lâu nay, khi đối mặt cú va toàn diện từ thể thức giải của Liên đoàn bóng bàn thế giới (WTT) vừa chuyên nghiệp hóa cao vừa thương mại hóa cao, cái đế của hệ thống đã lộ ra sự chậm trễ về cấu trúc.
Nên có thể thấy, dù là bóng rổ nam, bóng bàn hay bóng đá nam, vấn đề cùng một gốc. Đó là cơ chế xưa nay dựa vào nguồn lực của cả nước, khi đối mặt với nghề nghiệp hóa xây trên sự linh hoạt, tính chủ động và động lực bên trong của cầu thủ, sớm muộn cũng phơi ra cái bệnh cứng nhắc.
Sự cứng nhắc ấy trước hết thể hiện ở chỗ nó coi vận động viên là "tài sản quốc gia", chứ không phải một chủ thể có nhân cách độc lập và những đòi hỏi nghề nghiệp của riêng mình.
Phàn Chấn Đông sang giải hạng nhất bóng bàn Đức, lương năm 1,2 triệu euro, gấp hơn chục lần mức lương cao nhất của siêu giải bóng bàn. Lịch thi đấu tám tháng, có sân nhà sân khách, tập luyện tự chủ, mật độ trận cũng rất hợp lý.
Ở Đức, đối thủ gọi anh là "một đẳng cấp khác", vì anh cuối cùng được chơi bóng trong một môi trường tôn trọng quy luật của nghề. Anh nhận được phẩm giá mà một vận động viên chuyên nghiệp đỉnh cao đáng có, và tâm thế được hồi sinh.
Còn siêu giải bóng bàn bên ta thì nén cả mùa vào hơn chục ngày theo thể thức tập trung. Giá vé cũng thường lên tới vài trăm tệ. Về bản chất, đó là một "giải cúp ngắn hạn", thuộc kiểu "giải do cơ quan đứng ra tổ chức", chứ không phải một giải chuyên nghiệp thực sự.
Điều này cho thấy cái gọi là chuyên nghiệp hóa ở nhiều môn của ta chỉ treo một tấm biển. Trong xương tủy, vẫn là logic hành chính, logic quan đứng ra làm giải, đang vận hành.
Từ Phàn Chấn Đông, từ bóng rổ và từ đội tuyển bóng đá cũng thấy được: bộ máy này có một sự bào mòn lâu dài đối với "con người".
Bóng đá và bóng rổ sụp đổ, có đổ cho năng lực cầu thủ không được không? Bản chất là nền tảng nhân tài đã teo từ sớm. Năm ngoái bị phơi ra chuyện đến cả giải tiểu học cũng bắt đầu dàn xếp tỷ số, đã mục tận gốc.
Rất nhiều đứa trẻ tuy đá bóng từ tiểu học, nhưng chỉ để kiếm một mục điểm cộng khi lên cấp. Đến mười hai tuổi, chúng rút khỏi tập luyện vì áp lực thi cử. Hội nhập thể thao và giáo dục được hô hào nhiều năm, hệ thống thể thao và hệ thống giáo dục vẫn mỗi bên quản một mảng.
Một cầu thủ trẻ nếu không vào được đội chuyên nghiệp, rất có thể đến đại học cũng khó, càng không nói tới một tấm lưới an toàn sau khi giải nghệ. Phụ huynh yêu thể thao thì nhiều, nhưng khi con đi con đường thể thao, họ không nhìn thấy một tương lai bền vững.
Cầu thủ đăng ký ngày càng ít, giải ở cấp cơ sở ngày càng vắng, đội tuyển chỉ còn chọn người từ một cái ao ngày càng hẹp.
Huống hồ còn tham nhũng. Trên con đường thăng tiến của cầu thủ, nhét phong bì, đi cửa sau mà không khéo, thì thiên phú có cao cũng có thể không xong. Bắt một Lý Thiết, tưởng như đã "sạch". Vấn đề là chủ tịch liên đoàn bóng đá đã bắt bao nhiêu người rồi? Có ích không?
Bóng rổ cũng vậy. CBA nhìn thì náo nhiệt, nhưng suất đầu tư đào tạo trẻ của các câu lạc bộ lâu nay ở mức thấp. Quan hệ lợi ích giữa việc đăng ký cầu thủ, chuyển nhượng, cục thể thao địa phương và câu lạc bộ thì rối như tơ vò.
Giải phải phục vụ đợt tập trung của đội tuyển, lịch thi đấu nói đổi là đổi. Đội tuyển lại dựa vào giải để tôi luyện cầu thủ trẻ. Kết quả là cả hai phía đều khó vận hành một cách thực sự lành mạnh.
Những đối thủ châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc từ sớm đã thông qua giải ngoại, thể thao học đường và hệ thống nghề nghiệp mà đào tạo được rất nhiều cầu thủ biết cầm bóng, biết ném rổ, biết đọc trận. Còn không ít cầu thủ của ta, khi ra sân quốc tế, động tác bị biến dạng, ra quyết định thì chậm. Không phải đến trận họ không liều, mà ngày thường họ thiếu đủ những va chạm chất lượng cao để được rèn.
Vấn đề bóng đá càng không cần nói thêm. Ngày trước, thứ bóng đá kim tiền kiểu Evergrande thổi bong bóng rất lớn. Lúc ấy ai cũng phồng lên không kể xiết. Nhưng sân cơ sở, huấn luyện viên đào tạo trẻ, giải học đường, giải hạng thấp, những thứ thực sự quyết định dân số bóng đá, thì không được xây một cách nghiêm túc.
Ban quản lý thay người liên tục, chính sách sáng ban chiều sửa, việc quản trị giải thiếu những quy tắc ổn định. Câu lạc bộ và cầu thủ khó hình thành một kỳ vọng dài hạn.
Một hệ thống bóng đá lành mạnh cần những công trình nền không lay chuyển trong mười năm, hai mươi năm. Nhưng nhiều quyết sách của ta vẫn bị thành tích ngắn hạn bắt làm con tin: anh không ra thành tích là mất ghế.
Ở bóng rổ, cải cách của Diêu Minh chính vì thành tích không đến nhanh nên chết yểu.
Kết quả là sau mỗi thất bại thảm, dư luận chửi cầu thủ, cầu thủ bị đổi một lứa, ban quản lý bị đổi một lứa, vòng lặp cứ thế, còn cái gốc ngày càng đổ nát thì không ai đụng tới.
Bóng bàn Trung Quốc tưởng như mãi là một tồn tại không ai trên thế giới thách thức nổi. Nhưng nay, theo thời gian, nó cũng lộ ra cùng một vấn đề cứng nhắc.
Bóng bàn Trung Quốc ngày trước mạnh là vì thể chế toàn quốc có hiệu suất cực cao ở một môn còn khép kín. Họ dựa vào một nhóm người tập cùng trình độ cao, sẵn sàng hy sinh, nghiên cứu đối thủ của các nước khác đến mức thấu. Họ bắt chước cách đối thủ đánh bóng, thậm chí bắt chước cả dáng đi của đối thủ, để phá có chủ đích những đối thủ rất mạnh.
Nhưng bộ bài này không có tính bền. Người tập cùng lần lượt ra đi, tâm lý cầu thủ không tốt, rất nhanh bị nước khác đuổi kịp rồi vượt.
Thời WTT đẩy bóng bàn vào một đường đua thương mại hóa cao, dòng chảy toàn cầu. Các tay vợt ngoại viện, thông qua giải châu Âu và các giải quốc tế lứa trẻ, đều bắt đầu lớn rất nhanh. Còn các cầu thủ trẻ của ta, trong môi trường khép kín, lâu nay thiếu những cuộc đối kháng tần suất cao với đối thủ khác phong cách.
Phàn Chấn Đông chứng minh một điều: vận động viên có thiên phú đỉnh cao, khi ở trong môi trường mở, có thể mạnh hơn, nhất là tâm lý sẽ tốt hơn.
Điều đó cũng làm nổi lên vấn đề của đội tuyển bóng đá: cầu thủ có thể bản thân không đến mức tệ đến vậy, nhưng trong môi trường nuôi nhốt theo thể chế, một khi đối mặt một thế giới đa dạng, giàu những lối chơi khác nhau, họ sẽ đột ngột sụp đổ.
Chửi cầu thủ và huấn luyện viên bao nhiêu năm rồi, có ích không? Thể thao Trung Quốc phải định nghĩa lại quan hệ giữa nhà nước, thị trường, xã hội và vận động viên.
Giải đấu trở thành căn cứ để người khác tập cùng đội tuyển. Vận động viên bị nhìn như những linh kiện trên dây chuyền sản xuất huy chương. Khi hệ thống không tôn trọng cá nhân vận động viên, không tôn trọng chính quy luật của môn thể thao, và thử giải mọi việc bằng "cây gậy chỉ huy", thì cái nó mang lại chỉ là sự yếu đi không ngừng.
Ngày trước, nhiều môn thể thao của Trung Quốc từng huy hoàng, như bóng đá nữ, bóng rổ nữ. Nhưng đều có một hướng đi giống nhau: hễ nước ngoài bắt đầu làm nghề nghiệp hóa một cách nghiêm túc, lợi thế ngắn ngủi mà thể chế toàn quốc giành được lập tức suy giảm.
Thứ thể thao Trung Quốc luôn thiếu là một môi trường thể chế để nhân tài lớn lên một cách tự nhiên, để quy luật nghề nghiệp phát huy tác dụng, để vận động viên được tôn trọng như một con người trọn vẹn.
Thị trường hóa là kích hoạt bản tính con người, kích hoạt động năng chủ quan của con người, để vận động viên có nhân cách độc lập. Hành chính hóa là đè nén bản tính của vận động viên, biến họ thành bánh răng trên cỗ máy thành tích.
Cái sau thường dựa vào hiệu suất cao để dẫn trước trong chốc lát. Nhưng nhìn đường dài, nó nhất định chạy không kịp cái trước.
Đương nhiên, vấn đề này cũng không chỉ nằm ở thể thao.